معماری

مقدمه:

در فرهنگهای فارسی روستا را ده و قریه ذکر کرده اند.اصطحزی بنا به مأخذ قدیمی روستا را به معنی دهستان امروزی به کار برده است.بدین ترتیب عموماً مفهوم روستارااز ده وسیعتر دانسته اند لذا در هر مطالعه و تحقیق روستایی بستر اصلی یعنی واحد جغرافیایی ده را باید مبنای کار و سر آغاز مطالعه و شناخت خود قرار داد.

تعاریف اصطلاحات ومفاهیم:

ده و قریه سکونتگاه کوچکی است که نسبت به روستا مفهوم محدود تری دارد و یک واحد معیّن است که در یک فضای جغرافیایی مستقر و شکل گرفته باشد . ولی روستا شامل ده یا قریه است به انضمام مزارع و فضاهای مربوط به مراتع و باغات و پوشش طبیعی اطراف آن،ساکنان روستا عمدتاً کشاورزند و بیش از 50 درصد درآمد روستاییان از طریق فعالیتهای کشاورزی تأمین می گردد.

روستاشناسی عبارت است از معرفت همه جانبه به محیط طبیعی و انسانی و دریافت استعدادهای بالقوه و بالفعل آن به نحوی که این معرفت بتواند راهنمای خوبی در امر سرمایه گذاری و عمران روستایی باشد.

 در خصوص ملاکهای و ضوابط تفکیک شهر و روستا عددی رابه کار می برند که در کشورهای مختلف این رقم بالغ بر 10000 نفر می باشد.

متغیر هایی که جهت تفکیک شهر و روستا می توان در نظر گرفت به شرح ذیل به طور خلاصه بیان می شود.

اشتغال:

مکانهای روستایی شامل درصدبالایی از کارگران و خانواده های آ ن ها که مستقیماً با زمین به منظور زراعت و فعالیت های مربوط به آن سرو کار دارد

محیط:

محیط جغرافیایی نواحی روستایی به طور غالبی دست پرورده طبیعت است تا ساخته دست بشر .

اندازه جامعه:

محیط روستایی معمولاً کوچکتر از شهرها هستند.

تراکم جمعیت:

جمعیتهای نسبی در نواحی روستایی پایین تر از شهرهااست .

( تراکم نسبی ):نسبت جمعیّت ساکن در هر محدوده به سطح کل را گویند و در واقع تراکم جمعیت رابطه و نسبت بین انسان و زمین می باشد .

تجانس جمعیت:

از لحاظ خصوصیات اجتماعی جمعیت جوامع روستایی در مقایسه با جمعیت شهری متجانس تر است ودرروستا روابط چهره به چهره وخانوادگی ارزش بالایی دارد.( یکدستی وهمگونی درروستا بیشتراز شهر است )

تمایز اجتماعی:

تمایز و طبقه بندی اجتماعی در شهر بیشتر به چشم می خورد تا در روستازیرادر روستا روابط قومی وخویشاوندی پایدارتراست.تنوع و تعدد تیپ های مختلف نواحی مسکونی در شهر با ده قابل مقایسه نیست.

تحرک:

تحرک هم به مفهوم فضایی و هم اجتماعی در روستا نسبت به شهر شدت کمتری دارد.

گذشته تاریخی روستا:

شکل گیری روستا در ایران به هزاره های قبل از میلاد می رسد و متأسفانه اطلاعات دقیقی از تشکیل اولین روستاها در ایران در دست نیست ولی به نظر عده ای از جامعه شناسان روستایی ده از روزی پدیدار شد که گروه های کوچ نشینی انسانی به کشاورزی آگاهی یافتند و بدین ترتیب سکونت را بر حرکت ترجیح داده و در قطعه زمینی سکونت نمودند که بدین ترتیب شاید اولین هسته یکجانشینی و تشکیل اجتماعات انسانی بوجود آمد علی رغم رشد شتابان جمعیت شهری در کشور ما و آهنگ کاهش جمعیت نقاط  روستایی به دلایل مختلف اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی هنوز بسیاری از سکونتگاه های روستایی از نقاط فعال بوده و بخش وسیعی از جمعیّت کشور را در خود جای داده اند  وجود حدود 60000 روستا در کشور ما و تولید محصولات کشاورزی توسط روستاییان ضرورت اهمیّت عمرانی و آبادی را مشخص می کند.

گروه بندی روستاها براساس شکل استقرار و تیپ آنها :

همانطور که اشاره شد عوامل مختلفی سبب به وجود آمدن تیپ های مختلف روستاها شده که شامل

روستاهای متمرکز و یا گرد آمده :

در این تیپ روستا مساکن روستایی به یکدیگر چسبیده و چشم اندازی متمرکز و عموماً بدون فضای خالی در محدوده داردمزارع که محل تولید روستاییان محسوب می شوداز خانه ها جدا و گاهی در فاصله نسبتاً دوری قرار دارند.

روستاهای متمرکز در اکثر نقاط ایران به وجود آمده است وتیپ اغلب روستاهای ایران از نوع روستاهای متمرکز و یا گرد آمده است.در مناطق خشک یکی از علل عمده در تشکیل این نوع روستاها وجود منابع آب می باشد

روستاهای غیر متمرکز یا پراکنده :

در شناخت این روستاهاشکل ووسعت مزارع دخالت دارند زیرا مزارع گسترده سطوح وسیعی از اراضی را در بر میگیرد.روستاییان ترجیح می دهند خانه های خود را در میان کشتزارهای خود بسازند و لذا با توجه به شخصی بودن حدود مزارع و مالکیّت ،در داخل هر مزرعه یک خانه بنا می گردد در نتیجه روستاهای پراکنده به وجود می آید.

 مهمترین مزایای این دسته از روستاها:

1-دقیق بودن حدود مزارع

2- نزدیکی مزرعه به محل سکونت روستایی

3- سهولت در امر تردد به مزرعه

4-ودر نهایت یکپارچکی مزرعه است .

این روستاها در مناطق محدودتری از کشور وجود دارند . به خصوص در استان گیلان

گروه بندی روستاها براساس عوامل طبیعی :

برخی از عوامل طبیعی در شکل گیری روستاها موثر هستند که شامل توپوگرافی ،اقلیم،منابع آب و خاک می باشد

توپوگرافی یا ناهمواری ها :

شکل و چهره زمین و بالاخص عامل ارتفاع در توزیع و شکل گیری روستاهای کشور بسیار موثر بودند اصولاً ارتفاعات جاذب جمعیّت نیستندواین امر حتی بر سطح کره زمین نیز مشهود است و حدود 57 درصد از جمعیت جهان در ارتفاعی بین صفر تا 200 متری از سطح دریا زندگی می کنند و به طور کلی ارتفاعات به علّت وجود شیب،عدم تشکیل خاک،مشکل بودن ارتباطات،کاهش فشار جوو در نتیجه کمی اکسیژن باعث عدم پذیرش جمعیّت انسانی می شود.

انواع روستاها در رابطه با ارتفاع :

1- روستاهای کوهستانی

2- روستاهای میان کوهی

3- روستاهای پای کوهی

4- روستاهای جلگه ای

آب و هوا :

 چون ایران در منطقه خشک جهان قرار گرفته وجود آب در شکل گیری سکونتگاهها نقش عمده ای ایفا می کند

روستاها با توجه به ویژگی های آب و هوایی به:

1-روستاهای پر باران

2-کم باران

3-نیمه خشک

4- روستاهای خشک

5- روستاهای بسیار خشک 

گروه بندی روستاهابراساس عوامل انسانی:

جمعیّت:

براساس مصوبات وزارت کشور تا سال 1365 سکونتگاههایی که بیش از 5000 نفر جمعیّت داشته اند شهر و سکونتگاههایی که کمتر از 5000 نفر جمعیّت داشته اند روستا نامیده می شوند که البته در سر شماری 1370 این عدد به 10000 نفر افزایش یافته است روستاها را بر اثر تعداد جمعیّت آنها می توان به روستاهای کم جمعیت وپرجمعیت طبقه بندی کرد

معیشیّت یااقتصاد:

مهمترین عواملی که در روستاهای ایران معیشت روستاییان بدان ها متکی است شامل:کشاورزی زراعت،باغ داری،دامداری،جنگل داری،صیدوشکار،استفاده از معادن،استفاده از صنایع دستی وصنایع روستایی استامااصلی ترین معیشت روستاییان کشاورزی است که درکنار آن به مشاغل حاشیه ای میپردازند

عوامل موثر در شکل گیری روستاها

با توجه به آنچه گفته شد می توان شرایط و عوامل موثر در شکل گیری روستاها را به این ترتیب خلاصه کرد :

1- شرایط و عوامل محیطی و جغرافیایی (خاک ، آب ، اقلیم ، پوشش گیاهی و ... )

2- تأثیر اقتصادی و شیوه های معیشتی

3- مسائل فرهنگی و اجتماعی گروههای انسانی

4- عوامل سیاسی ، اجتماعی ، دفاعی و امنیتی

5- مصالح و روشهای اجرای ساختمان با مصالح سنتی

ویژگی های جغرافیایی و اقلیمی

در مبحث جغرافیا باید دو موضوع جغرافیای مصنوعی و طبیعی رادر نظرداشت.در جغرافیای مصنوعی موقعیت روستا نسبت به شهر،جاده،راه و مراکز تولیدی و... مورد بررسی قرار می گیرد.برای مثال مجاورت روستا باشهرساختاراقتصادی واجتماعی آن رادگرگون می کند ودر نهایت بر ریخت کلی آن روستا تأثیر می گذاردپسهر چه فاصله شهر ازروستا بیشتر شود میزان تأثیر پذیری روستا از شهر کمتر خواهد شد.

زمین:

شکل پستی و بلندی ، جنس زمین ، موقعیت زمین نسبت به عوامل طبیعی مثل رودخانه ها کوهها و .. از جمله ویژگی های زمینی هستند که در سیمای کالبدی روستاها تأثیرات زیادی دارند .

-در مناطق کوهستانی که زمین هموار محدوداست جهت بهره برداری بیشتر از زمینهای قابل کشت روستاییان خانه ها را روی دامنه هایی می سازند که دارای شیب تندی است وامکان استفاده زراعی از آنها نیست و زمینهایی که شیب ملایم تری دارند به صورت پلکانی از آنها برای کشت و زرع استفاده می کنند به منظور پرهیز از مصرف مصالح وانرژی،زمینهای صخره ای سخت برای ساخت خانه ها مناسب ترندوزمینهای سست جهت کشاورزی و کاشت درختان مورد استفاده قرار می گیرند

-روستاییان مناطق سردسیری(دامنه البرز) از دیواره های کوهساران برای پناه دادن واحدهای مسکونی در برابر سرمای طولانی زمستان استفاده کرده و خانه های خود را در دامنه های پر شیب می سازند در برخی از روستاها واحدهای مسکونی و بافت روستا بالای صخره ها و کوهها شکل گرفته که علّت آن تأمین امنیّت روستاست .

-در نواحی دشتی و کویری نوع خاک در محل انتخاب و استقرار روستا نقش موثری دارد تنوع خاک زمین در حاشیه کویر علت اصلی متمرکز شدن مساکن روستایی در این نواحی است زیرا قسمتهایی از زمین هایی که خاک نامرغوب دارند جهت احداث ساختمان و تأسیسات روستایی مصرف میشونداما در زمینهایی که سطح آبهای زیر زمینی بالاست و زمین مقاومت کافی برای ساخت بنا راندارد اگر امکان مناسب تری برای استقرار روستا وجود نداشته باشد با استفاده از دانش سنتی با کوبیدن شمعها به زمین وایجاد سکویی متناسب با سطح زیر بنای ساختمان،مشکل مقاومت زمین و رطوبت فضا راحل می کنند.با وجود اینکه دسترسی به منابع طبیعی مانند رودخانه،چشمه،جنگل،زمین کشاورزی و غیره یک ارزش برای استقرار روستا محسوب می شود ولی عواملی وجود دارند که استقرار را مشکل و غیر ممکن می کنند از جمله این عوامل سیل،سقوط بهمن ،سنگ،عدم دسترسی به جاده و عدم پل و غیره است .

اقلیم:

ایران از نظر موقعیت جغرافیایی در 25و 4  درجه عرض جغرافیایی به صورت فلات بلندی قرار گرفته که اکثراً زمینهای آن از سطح آبهای سواحل خلیج فارس بیشتر از 475 متر ارتفاع دارند و در منطقه معتدل نیم کره شمالی واقع است.ایران از دو حوزه دارای دریاست یک حوزه شمال، که دریای خزر و دیگری حوزه دریای جنوب ،خلیج فارس واقیانوس هند،وجود سلسله جبال البرز و کوههای زاگرس در کناره حوزه شمالی مانع رسیدن هوای سرد ومرطوب به قسمتهای میانی و کویری کشور می شودو همین امر باعث شده که مناطق مختلف ایران دارای آب وهوای متمایز از یکدیگر باشند

در یک طبقه بندی کلی ایران به 4 اقلیم قابل دسته بندی است

1- اقلیم گرم و خشک ( فلات مرکزی ایران )

2- اقلیم سرد ( کوهستانی غربی )

3- اقلیم گرم و مرطوب ( سواحل جنوب و خلیج فارس )

4- اقلیم معتدل و مرطوب ( سواحل دریای خزر )

اقلیم گرم وخشک

این اقلیم،فلات وسیعی را در نواحی مرکزی ایران به خوداختصاص داده.همان طور که گفتیم وجود سلسله جبال البرز و کوههای زاگرس و نیز مرتفع بودن کوههای جنوبی و شرقی محدوده این منطقه را دچار اقلیم گرم وخشک کرده است.

بادهای پراکنده،گردوخاک و ماسه های روان در این منطقه دیده می شود.بارندگی در این منطقه بسیار کم و هوادم کرده و مه آلوداست به طوری که زندگی را دشواروگاه غیر ممکن می کند.دشت لوت گرم ترین نقطه ایران در این اقلیم است و مساحت بسیار زیادی از فلات ایران را به خوداختصاص داده است فقط در اراضی حاشیه کویر امکان حیات وجود دارد زیرا بادهای خنکی که ازارتفاعات البرز و زاگرس و کوههای جنوبی و شرقی میوزددر دمای هوا تأثیر گذاشته و تا حد زیادی هوا را ملایم و دما را قابل تحمّل می کندومردمان این ناحیه بدلیل وجود گردوغباری که وارد چشمانشان میشود دارای چشمانی متورم وقروز هستند زیرااین گردوخاکها باعث پاره شدن مویرگهای چشم مردم این نواحی میشود.

معماری بکاررفته دراقلیم گرم وخشک:

سطوح بازشوها

جهت پرهیز از گرما و با توجه به نقشی که بازشوها در انتقال آن دارندحتی المقدور پنجره های سمت جنوب کوچک می شوندویااصلاً در جهت آفتابگیر بازشویی تعبیه نمی شوند.راه حل دیگر در بازشوهای پنجره دو جداره کردن آن است که سطح شیشه خور داخل قرار میگیرد و از طرف بیرون دو لنگه در کوچک چوبی به بیرون باز می شوند و روی پنجره اصلی بسته می شوند بنابراین در مواقعی که احتمال بروز گرما وجود دارد سطح بازشو به درهای کوچک چوبی بسته می شوددر برخی مواقع به جای استفاده از درهای چوبی از حصیر یا شبکه های چوبی و یا پرده استفاده می شوندبارز آن روستای ابیانه در نطنزاست .

ایجاد ایوان :

ایجاد سایبان و نقاب بالای درها و پنجره ها که ایوان شکل تکامل یافته تر آن است از راههای جلوگیری از تابش خورشید است.در اغلب روستاهای ایران ایوان جزئی از فضایی محسوب می شود که علاوه بر خنک نگه داشتن فضا با ایجاد سایه از فضای آن جهت فعالیتهای دیگری نیز استفاده می شود که در تابستانها ارتفاع خورشید بالاتر از زمستان است لذا در تابستان خصوصاً در هوای گرم سایه مطلوبی را ایجاد می کندو در زمستان به دلیل مایل بودن تابش خورشید استفاده از آفتاب امکان پذیر است.

ایجاد سقف دوپوش

در روستاهای مناطق کویری با کمک مصالح سبک،سقف دیگری به ارتفاع 1تا 5/1 متر سقف اصلی زده می شود و روی آنها با کمک شاخ و برگ درختان خرما و... پوشیده می گردد و مانع از تابش خورشید به بام خانه و انتقال گرما از بام به داخل ساختمان می شود

انتخاب مصالح مناسب

ظرفیت حرارتی مصالح با هم متفاوت است و این امر ارتباط مستقیم با تراکم ذرات جرم و مصالح ساختمانی دار.هرچه ماده متراکم تر وجرم ان بیشتر باشد انتقال گرما بهتر صورت می گیرد بنابراین در مناطق گرمسیری استفاده از خشت و چینه گلی و در نهایت آجر به دلیل تراکم کمتر نسبت به سنگ مناسب تر است.حتی خشت و چینه گلی از آجر نیز بهتر عمل می کن.استفاده کاهگل در این مناطق یکی دیگر از راههای مقابله با گرما و انتقال آن است.به همین دلیل روی بامها لایه ای از گل پوک (غوره گل) اضافه می کنند که محافظ حرارتی ساختمان است.

ابعاد سازه

انتقال گرما با ضخامت بدنه ساختمان رابطه مستقیم داردهر چه ضخامت بدنه بیشتر باشد انتقال گرما کمتر صورت می گیردبه همین دلیل دیواره ها و حتی بام خانه ها در مناطق گرمسیر ضخامت زیادی دارند و گاهی ضخامت جرز دیواره ها به 70 سانتی متر هم می رسد و ضخامت سقفها به 30 تا 40 سانتی متر افزایش می یابد .

تراکم بافت

هر چه خانه ها به هم فشرده تر باشند جداره های کمتری از آنها در معرض تابش خورشید قرار می گیرد و در نتیجه انتقال حرارت کمتر خواهد بوداین تراکم در ارتفاع مناطق گرمسیر نیز به چشم می خورد در روستاهای مناطق گرمسیر اغلب خانه ها دو طبقه و یا بیشترندبه همین دلیل بافت مناطق گرم و خشک متراکم است و کشیدگی معابر برای پرهیز از تابش نور خورشید حتی المقدور شرقی و غربی است تا در معابر به جای تابش گرم آفتاب شاهد سایه باشیم .

ایجاد زیر زمین

از جمله تمهیدات تجربه شده در روستاهای کویری رفتن به عمق زمین و جایی است که نه تنها از تابش خورشید خبری نیست بلکه رطوبت جداره ها به کمک مردم برای مقابله با گرما می آید.مثلا در دزفول ساخت  شودان (دخمه هایی است که در عمق زمین قرار دارند) برای مقابله با گرما مرسوم است.

رنگ مناسب

هر چه بدنه روشن تر باشد جاذب حرارت کمتر و بازتاب نوروحرارت بیشتر است بنابراین حتی المقدور در مناطق گرمسیر از رنگ سفید گچ برای پوشش بدنه های خارجی ساختمان استفاده می شود.رنگ نخودی کاهگل نیز علاوه بر خاصیتی که ذکر شدچشم آزار نیست و در نتیجه بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد

اقلیم سرد

به دلیل مرتفع بودن کوههای غربی،هوا در آنجا به شدت سرد است و دامنه این کوهها پوشیده از برف می باشد دمای هوا در تابستان به طور متوسط به 10 درجه سانتی گراد هم نمی رسد و زمستان بیشتر زیر صفر و در بعضی مواقع سال تا 30درجه سانتی گراد زیر صفر هم می رسد بنابراین زمستان طولانی و سخت است و به طور کلّی از اوایل بهار ادامه داشته و نیمی از سال سرماحکمفر ماست و پهنه آن از آذربایجان تاحوالی فارس ادامه دارد.تابستانهایی سرسبز باهوایی پاک را این منطقه شاهد هستیم.

در مناطق سردسیر تلاشها بر این است که از حداقل ماده سوختنی که بیشتر منشأ طبیعی دارند ویا سوختهای فسیلی مثل نفت،حداکثر استفاده به عمل می آید.به همین دلیل بسیاری روشهای مورد استفاده در مناطق گرمسیر از جمله تراکم بافت،ضخامت دیواره سقف،انتخاب مصالح مناسب و... است.

معماری بکاررفته دراقلیم سرد

انتخاب مصالح مناسب

از نقطه نظر استفاده از مصالح مناسب در مناطق کوهستانی و کوهپایه ها که سنگ به وفور دسترس است به علّت خاصیت حراراتی خشت و چینه گلی که عایق مناسبی در برابر سرما و گرماست اغلب بناها از خشت و چینه گلی استفاده میشود. چنانچه برای روستاییان امکان تهیه خشت و چینه گلی نباشدناگزیر به استفاده از سنگ و یا کندن حفره هایی در سنگ برای ساخت بناهای مسکونی میپردازند

انتخاب جهت مناسب جغرافیایی

در مناطق سردسیر ساختمانها جبهه اصلی خود را رو به جنوب می گسترانند تا از تابش خورشید بیشترین استفاده را ببرند و به طور کلی پلان خانه های مناطق سردسیر به گونه ای است که ارتباط با فضاهای اصلی از طریق یک فضای واسطه انجام می شود تا اتلاف انرژی در اثر باز و بسته شدن درب فضاهای اصلی به حداقل برسد .

سطوح بازشوها

همان طور که گفتیم بازشوها نقش مهمّی در انتقال حرارت دارندلذا برای پرهیز از سرما و حفظ گرمای فضای داخل در مناطق سردسیر در فصول سرد سال حتی المقدور از پنجره های کوچک استفاده می شود و تعداد آن در سطح بسیار کم است و ترفند دو جداره کردن پنجره ها مانند مناطق گرم و خشک در مناطق سرد نیز کارساز خواهد بود

ایجاد سقف دو پوش

همانند اقلیم گرم و خشک در اقلیم سرد کوهستانی نیز سقف دوپوش مورد استفاده قرار می گیرد تا به عنوان عایقی مانع از هدر رفتن گرمای داخل و انتقال سرما از فضای خارج به داخل شود.در اقلیم سرد بامهای تیر پوش بدون دست انداز ساخته می شوند تا هم برف رویی را آسان کند و هم امکان تابش خورشید بیشتر شود .

 تراکم بافت

بناهای این منطقه آب و هوایی نیز مانند مناطق گرم و خشک به شکل متراکم و در جوار یکدیگر با دیواره های ضخیم و مصالح مقاوم ساخته می شونداین امر باعث می شود که جداره های کمتری در معرض تبادل سرما با محیط بیرون قرار گیرندبه همین دلیل بافت مناطق سردسیر نیز متراکم است و این تراکم را در طبقات نیز شاهد هستیم.

-در مناطق سردسیر طبقه زیرین اغلب به دامها اختصاص دارد و طبقه بالا به اهل خانواده .چرا که با این تفکیک علاوه بر جدایی عملکردکف اتاقهایی که روی طویله هاوآغلها قرار می گیرندبه دلیل عدم اتصال به زمین و همچنین تنفس و سوخت و ساز بدن حیوانات و دامها تا حدودی گرم می شود

-نکته دیگر انبار کردن علوفه زمستانی دامها روی بام است که مانع نفوذ سرمای برف به داخل خانه ها و همچنین صرفه جویی در فضای نگهداری علوفه می باشد .

-در مواردی که محل نگهداری دام در منزل قرار نگیرد برای حفظ جان دامها از سرمابا ایجاد زاغه و قرار دادن دامها در طول زمستان در زاغه هاحافظ جان دامها می شوند(زاغه ها کانال های زیر زمینی هستند که بدون ساخت وسازدرزمین طبیعی حفر می شوند که ارتفاع آنها کمتر از 2 متر و عرض آن حدود 1 متر است)

-معابر در نواحی سردسیر شمالی جنوبی است تا آفتاب بتواند در داخل بافت نفوذ کند بر عکس مناطق گرمسیر که معابر شرقی – غربی احداث می شوند تا در معابر به جای تابش تند آفتاب شاهد سایه باشیم .

رنگ  مناسب

انتخاب رنگ مصالح تیره رنگ در نما و همچنین زبری سطح آن درنماسازی باید مورد توجه قرار گیردتا بیشتر گرمای خورشید را جذب کند .

اقلیم گرم و مرطوب

وجود کوههای زاگرس جنوبی فلات گرم ایران رااز خلیج فارس جدا می کند وآن رابا تغییرات دما و اقلیم مواجه می کنداین منطقه اقلیمی ایران دارای آب و هوای گرم و مرطوب است.بارندگی در برخی مناطق با شدت ویاباریزشهای ملایم همراه است .در مناطق با بارندگی کم بادهای سوزانی که اصطلاحاً آتش باد نام داردبه وضع ناراحت کننده ای وزیدن دارددر این مناطق شدت تابش خورشیدوانعکاس نور ناراحتی های چشمی و پوستی ایجاد می کند .

با کاشت گل و گیاه و درختان مناسب و فراوان می توان اقلیم و محوطه روستا را تقریباً خنک کرده و به حد آسایش رساند

-منطقه گرم و مرطوب در مقایسه با منطقه گرم و خشک از نظر معماری سیمای متفاوتی را ایجاد می کند ولی باید در نظرداشت بیشتر روشهایی که برای جذب تعدیل و تقلیل آن در ساختمانهای مناطق گرم و خشک وجود داشت از جمله رنگ،جنس مصالح،ضخامت دیوارهاوغیره در مناطق گرم و مرطوب نیز موثر واقع می شود.

بازشوها

از تغییرات مهمّی که در پنجره های ساختمان های منطقه گرم و مرطوب رخ می دهدپایین آمدن پنجره ها گاهی تا کف اتاق به دلیل ایجاد کوران در فضاست .

استفاده از بادگیر

از ویژگی های معماری اقلیم گرم و مرطوب استفاده از بادگیرهای بلند و روبه دریاست که نسیم ملایم و خنک دریایی را گرفته و از کانالهای آجری و خشتی به داخل ساختمان هدایت می کند که نمونه این بادگیرها در بندر لنگه مشاهده می شود

مصالح مصرفی

در این منطقه اقلیمی مصالحی باید مورد استفاده قرار گیرند که ظرفیت حرارتی آنها کم باشد مانند چوب ونی که مورد استفاده فراوان قرار می گیرد .

بافت

بافت مناطق گرم و مرطوب برخلاف مناطق گرم و خشک که تراکم و به هم پیچیده بود باید باز باشد و بناها به صورت کوشک و ترجیحاً دو طبقه با فاصله از هم طوری قرار گیرندکه مانع جریان طبیعی هوا نشوند.اقلیم معتدل و مرطوبسواحل دریای خزر با آب و هوا و اقلیم معتدل و درجه حرارت معتدل همراه با بارندگی فراوان را در تقسیمات اقلیمی،دارای اقلیم معتدل و مرطوب می داننددمای هوادر تابستان بین 35 تا 30 درجه و در شب بین 22 تا 23 درجه هوا در فصول مختلف سال در طی شب و روز کم است از سواحل دریای خزر تا کوههای البرز دارای اقلیم معتدل و مرطوبندوجود رشته کوههای البرز به صورت نوار مرتفعی مانع نفوذ رطوبت این قسمت به نواحی مرکزی و در نتیجه باعث خشکی فلات ایران شده است.

معماری بکاررفته دراقلیم معتدل ومرطوب

انتخاب مصالح مناسب

این ناحیه آب و هوایی ازدومنطقه تقریباً مجزا تشکیل شده است یک منطقه جلگه ای و دیگری منطقه کوهستانی شمال رشته کوههای البرز که از درختان جنگلی پوشیده شده است به دلیل اختلاف شرایط اقلیمی ساختمانهای روستاهای این منطقه از چوب می باشند ولی در نواحی جلگه ای ساحلی دریا ساختمانها با گل،خشت و یا آجر ساخته می شوندوچوب در قسمتهای مختلف ساختمان به کار می رود.بامها در هر دو منطقه به دلیل ریزش شدید باران شیب دار بوده و با خرپاهای چوبی ساخته می شود که پوشش روی آنها اکثراً سفالی یا ساقه های برنج می باشد .

بازشوها

دراین منطقه به دلیل وجود رطوبت زیاد سطح بازشوها نسبتاً زیاداست تا امکان کوران هوا توسط سطوح وسیع بازشوها فراهم شودبه همین جهت طرح خانه ها غالباً یک لایه و خطی است تا به کوران هوا از طریق بازشوها کمک شود .

بافت

وجود رطوبت زیاد در سطح روستاها از مشکلات عمده این مناطق آب و ههوایی است.از آنجایی که هوای مرطوب از هوای  معمولی سنگین تر است و در قسمتهای زیرین هوای معمولی قرار می گیردلذا کلیّه فضاها از این هوای مرطوب انباشته می شودواگر باد ضروری به نظر می رسدتاازمتمرکزشدن رطوبت جلوگیری کند بنابراین خانه های روستایی در این مناطق جدااز هم و به صورت مجزا ساخته می شوند.حیاطهاو فضاهای باز و وسیع دارای حصار هستند که ازقدانسان کوتاه تر است.دلیل عمده آن استفاده بیشتر از جریان هواست تا از میان ساختمانها عبور کند و رطوبت را حرکت دهد و از سطح فضای روستا خارج کند.

کرسی سازی

به دلیل رطوبت زیاد در این مناطق و بالا بودن آبهای زیر زمینی به هیچ وجه در این مناطق زیر زمین دیده نمی شود و بالعکس برای اینکه فاصله ای بین کف ساختمانورطوبت ایجاد شودساختمانهابا ارتفاع از سطح زمین ساخته می شوندکه این ارتفاع معمولاً نیم متر تا یک کمتر است که به این کرسی ساختمان گویند .

باد

باد یکی از عوامل طبیعی است که بر نحوه زندگی و سکونتگاه روستاییان تأثیر گذار است عوامل و ویژگی های مهمی که در راستای پژوهشهای مربوط به سکونت مورد پرسش قرار می گیرند عبارتند از

1-دائمی یا فصلی بودن بادها

2-مدت وزش باد

3-کیفیت باد

ذراتی که باد با خود حمل می کند و کج بارانها(در روستاهای گیلان کج باران پدیده ای است که در سکونت گااهالی آن منطقه تأثیر گذار بوده و در طراحی ساختمانها مدّ نظر قرار گرفته میشود) به طوری که در ساختمان در سمت مغرب که در معرض این کج باران هاست به حداقل می رسد و حتی سطح شیب دار تا سطح زمین ادامه می یابد و هیچ بازشویی در این قسمت قرار نمی گیرد .

تأثیرشیوه معیشتی و اقتصادبرمعماری روستا:

روستاها بدون شک جایگاه خاصی در چرخش چرخهای اقتصاد کشور دارند.نوع معیشت،شکل تولید و منابع اقتصادی هر روستا بر شکل کلی مسکن و در نهایت بافت کلّی روستا تأثیر زیاد دارد.بسته به اینکه غالب روستاییان از کدام منبع اقتصادی بیشتر بهره می گیردشکل و بافت می تواند تغییراتی در آن زمینه داشته باشد.غلباً روستاییان ایران از یکی از منابع اقتصادی نام برده شده بهره می گیرند :

کشاورزی،دام داری،باغ داری،شکار،صنایع دستی، مهاجرتهای فصلی برای کارهای روزمزدی،دادوستد و پیله وری و پاره ای از مشاغل درون روستایی مانند چوپانی،سلمانی و ...

-کالبد روستا،بافت،شکل خانه هاوکوچه هاومعابرآن بایدبا فعالیت موجوددرروستاسازگار باشد.متداول ترین فعالیت روستا مربوط به کشاورزی است و همواره تعداد معدودی دام توسط کشاروزان به نحوی انتخاب می شود که بتواند لبنیات خانواده را تأمین کندو درعین حال فضای زیادی برای انبار علوفه نیاز نداشته باشد . 

-حتّی نوع محصول کشاورزی در شیوه زندگی و شکل گیری معماری روستا تأثیر داردبه طوریکه در روستاهای گیلان که محصول اصلی برنج است نوع محصول و همچنین نوع انبار کردن آن و فصول کاردرسال تغییرات عمده ای را در ساختمان مسکن روستایی به وجود آورده است

در بافت روستاابعادواندازه معابر بسته به فعالیتی است که اکثر روستاییان به آن اشتغال دارندواین ابعاد رابطه مستقیم با وسایل حمل و نقل استفاده می شود در اثر تغییر سیستم حمل و نقل،بافت روستا دگرگون می شود.حال چنانچه در روستا گلّه داری به مقیاس زیاد وجود داشته یاشد معابرنیز تابع حرکت گلّه ها می شود .

-در برخی از روستاها دیده شده که به لحاظ محدودیت عرض یا شیب معابر قدیمی،گسترش بافت به سمت خارج از بافت صورت گرفته است.آنچه گفتیم درباره بافت و کالبد روستابود.در فضاهای داخلی خانه روستا نیز تأثیر فعالیت روستایی بر معماری مسکن امری اجتناب ناپذیر است به طوری که در خانواده های دامدار فضای مورد نیاز دام،علوفه و انبارهای مربوط جزء لاینفک معماری بناست .

-به طور کلی می توان نتیجه گرفت که هر خانه روستایی یک واحد خودکفاست که شکل آن،ارتباط مستقیم با نوع معیشت دارد.لذابرای فعالیتّهای مختلف فضاهای متعدّدی را طلب میکند

عوامل سیاسی،اجتماعی،دفاعی وامنیتی

در میان روستاییان ، گروه بندی متفاوتی وجود دارد

علت اصلی تفاوت و گوناگونی روستاییان می توان در شغل،زبان،وابستگی های قومی و قبیله ای،سابقه سکونت و ... دانست .

به طور کلی جامعه روستایی ایران را می توان به سه دسته عمده تقسیم کرد .

1- جامعه دهقانی و کشاورزی

2- جامعه قبیله ای و دهقانی

3- جامعه قبیله ای (ایلی)

در جامعه دهقانی و کشاورزی در گذشته طبقه بندی گروههای اجتماعی به ترتیب ارباب،کدخدا،مباشر، خرده رعیت،رعیت و خوش نشین بوده است که در بافت فیزیکی و سازمان فضایی روستایی این طبقه بندی قابل مشاهده است به طوری که موقعیت خانه ارباب در روستا از نظر دسترسی امنیّت و بزرگی متمایز است ولی قشر خوش نشین روستا یعنی کسانی که فاقد زمین (سلمانی،معلم،حمالی،روحانی ده وکارگران روزمزد) جزء محروم ترین قشر هستند و به بقیه اهالی روستا وابسته اند.سلسله مراتب طبقاتی براساس ارتباطات وابستگی های خونی و نیز براساس قدرت است.تقسیمات اجتماعی در رأس هرم گرفته می شود و نقد تصمیم گیری با ریش سفید یاشیخ است.

-مسأله ساختار خانواده نیز بر شکل گیری خانه ها و در نتیجه شکل گیری روستا تأثیر بسزا دارد در برخی از روستاها خانواده ها به صورت هسته ای زندگی می کنند به این صورت که فرزندان پس از ازدواج خود به خود از خانواده جدا شده و در خانه دیگری ساکن می گردند مانند آنچه در شهرها دیده می شود به این خانواده ها،خانواده مستقل گفته می شود

-در برخی دیگر از روستاها خانواده ترکیب گسترده ای دارد و اعضای خانواده بعداز ازدواج سالیان سال در جمع خانواده باقی می مانندکه دراین صورت بخشهایی از فضای خانه مشترک خواهدبوداز جمله (تنورخانه،آغل،حیاط ومستراح) بخشی دیگر خانه نیز خصوصی است مانند(اتاقهای خواب و فضای استراحت) . -این مسأله حتی در بین عشایر نیز دیده می شودو وابستگی طایفه ای در آن کاملاً دیده می شود و خانواده ها از افراد طایفه خود جدا نشده و در کنار آنها مستقل می گردند.

-از آنجایی که امنیت پس از آب و غذا بیشترین نیاز انسان است،لذا مسأله امنیت از مهم ترین مسائل سیاسی در روستاست چرا که به دلیل پراکندگی بیش از حد روستاها دردشتهاوکوههاآنهارادر مقابل حملات احتمالی آسیب پذیرکرده است و روستاییان کار حفاظت و دفاع را بایدبه صورت خود کفا انجام دهند و برای حفظ امنیّت تمهیداتی در زمینه معماری وساختمانی اندیشیده اند.

-اساس معیشت روستاییان یکجانشین بر مبنای تولید و بهره برداری از گیاهان است و به همین جهت نیز یکجانسشین شده اند،ولی اینان بخشی از نیازهای دامی خود را نیز با پرورش چند رأس حیوان اهلی برطرف می کنندولی معیشت کوچنشینان براساس بهره برداری از حیوانات اهلی و دام می باشد،لذا برای یافتن چراگاههاهمواره درحال حرکتندواینان نیازهای گیاهی خود رااز گیاهان خودرو تأمین می کنندو یا از دسترنج روستاییان یکجانشین بهره می گیرنداین بهره مندی یااز طریق هم زیستی مسالمت آمیزودادو ستد تأمین می شودویااز طریق غارت و چپاول که شاید همین امر کوچ نشینان راخشن،پرخاشگر و جنگجو کرده است .

-گاهی همین امر برای دولتها نیز مشکل آفرین بوده است به همین دلیل دولتهای مرکزی برای کنترل عشایر چاره را در اسکان و یکجا نشینی آنان دیده اند و اصرار بر « تخته قاپو » کردن عشایر داشته اند. (تخته قاپو کردن اصطلاحی است که در زمان رضاخان برای اسکان اجباری عشایر به کار می رفت

 مصالح وروشهای اجرای ساختمان بامصالح سنتی

-اساس اندیشه روستاییان درساخت خانه،کاهش هزینه های مربوط به ساختمان و پرهیز از حمل و نقل بی مورد مصالح غیر بومی است،لذا در نواحی گوناگون کشور شاهد بهره برداری هوشمندانه روستاییان از موادو مصالح موجودودر دسترس و نیز افزایش قابلیتّهاودوام مصالح بومی برای ایجاد سرپناه هستیم .

-اهالی هر منطقه مصالحی را مورد استفاده قرار می دهند که بیشتروارزان تردراختیار آنها باشد،خواه این مصالح خشت،سنگ،چوب،گل،ساقه برنج ویاپوست احشام باشد.همین امر در هر منطقه سبک معماری خاصی را ایجاد می کند.

-به عنوان مثال در مناطق کویری و نیمه کویری از پی ساختمان تا پشت بام ازگل وخشت ساخته می شودو استفاده از چوب و سنگ معنا و مفهومی ندارد و به همین ترتیب در مناطق کوهستانی و یا جنگلی،سنگ و چوب مصالح عمده ساختمانی هستند .

-روستاهای واقع دردامنه کوهستانی البرز یا دیوارهای سنگی و بامهای شیروانی،کاملاً متمایز از روستاهای کویری ایران یا کپرنشینان خوزستان هستند

با توجه به آنچه در شیوه معیشت روستاییان گفتیم آنها را به دو دسته:

1-یکجانشین با شیوه معیشت کشاورزی و دام داری در حد برطرف کردن نیاز خانواده

 2-کوچ نشین با شیوه معیشت دامداری و در پی چراگاه تقسیم کردیم

لذا در این مبحث ابنیه روستایی و اجرای ساختمان براساس نوع کیفیت مصالح را به دو گروه

1-ابنیه روستایی سبک

2-ابنیه روستایی سنگین دسته بندی می کنیم

ابنیه روستایی سبک

1-بنا از اجزاوقطعات سبک وزن تهیه شده است ولذا امکان حمل ونقل آنها وجوددارد.

2- بنااز مجموعه ای ازاجزای جداگانه تشکیل شده که قابل پیاده وسوار کردن مجددهستند که پیاده و سوار کردن قطعات نیاز به تخصّص ویژه ای ندارد و ساکن هر بنابه خوبی می توانداز عهده نصب وجمع آوری قطعات برآید.

کپرها و بناهای حصیری

همان طور که مشخص است ماده اصلی کپریا بنای حصیری،نی مردابها،نیزارهاوشاخ وبرگ نخلهاست لذا قلمرو جغرافیایی کپرهادر نواحی گرم ومرطوب است و این نوع بناها در چند طبقه خاص و محدود کشوراز جمله دشت آزادگان،چابهار،ایرانشهر و در مرتبه اول در نواحی جاسک ،میناب،سروان ودشت آزادگان و در مرتبه دوم و نیز در بهبهان،دزفول،رامهرمز، شادگان،بندرعباس وزابل در مرتبه سوم قرار دارند.

-از دلایل استفاده از بناهای حصیری:

1-سهولت دسترسی به نی وبرگ نخل

2-دسترسی مشکل و یا حتی عدم دسترسی به مصالح مقاوم نظیرسنگ وخاک مناسب

3-نداشتن مهارت در زمینه ساخت سقفهای گهواره ای ورومی

4-گران بودن مصالح برای ساخت سقفهای ستونی که حاصل آن،رو آوردن مردم به خانه های ارزان تر است که همان بناهای حصیری میباشد

5-سهولت ساخت در زمان کم بخصوص در جایی که احتمال حرکت و جابه جایی در زندگی پیش بینی می شود

-از مهم ترین ویژگی های بناهای حصیری سازگاری با محیط و آب و هوای گرم و مرطوب مناطق ذکر شده است چرا که آبهای تحت الارضی در این مناطق به سطح زمین نزدیک است و در نتیجه بناهایی که با نی ساخته می شوند در مقایسه با بناهای گلی و خشتی کمتر آسیب می بینند زیرا قسمت پایین خانه های گلی در مجاورت با رطوبت آسیب پذیر بوده و خطر سقوط بنا را دارد ولی آسیب پذیری نی در مجاورت رطوبت چندان زیاد نیست و حتی در صورت آسیب پذیری به راحتی می توان آن را تعویض نمود

-از محاسن دیگر آن امکان کوران هوا از میان دیوارهای نی است که همین امر باعث مطلوب شدن هوای داخل بنا می باشد.

با کم و زیاد کردن حصیرهای روی کپرها می توان حالتهای مناسبی در شرایط مختلف به وجود آورد.

مثلاً در تابستان به هنگام وزش باد مناسب حصیرها را کنار می زنند تا کوران هوا ایجادشودودر زمستان با انداختن نایلون یا برزنت از نفوذ آب به داخل کپر جلوگیری می کنند.کپرها را میتوان با پوشش شیب دار و یا قوسی اجراکرد.

ابنیه روستایی سنگین

به طور کلی بناهایی را که دارای ساختار قوی، مستحکم و پایدار هستند وامکان جابه جایی آن وجود ندارد،بناهای روستایی سنگین گویند که این دسته شامل بناهای سنگی، گلی و چوبی می باشد.مصالح اصلی این نوع بناها خاک ،سنگ و چوپ است که به روشهای گوناگون در ساختمان مورداستفاده قرار می گیرد.

آجر 

آجر از متدوال ترین نوع مصالح ساختمانی است.مورد مصرف آجرها در دیوار چینی،سقف وطاق زنی،کف سازی وگاه بدنه سازی است.اصولاً در روستاهای ایران،آجر در مقابل رطوبت بهتر از خشت مقاومت می کند به همین دلیل نیز در مناطق مرطوب برای کف سازی از آجر استفاده می شود.

کف سازی در خانه های روستایی به این ترتیب است که معمولاً کف اطاق را می کوبندوروی آن حصیر پهن می کنند.کوبیدن زمین علاوه بر اینکه مانع نفوذ رطوبت به کف اتاق می شود،باعث افزایش مقاومت فشاری آن نیز می گردد . در مناطق مرطوب پس از کوبیدن زمین،تکه های آجر شکسته وریگ رابه ارتفاع 10 تا 15 سانتی متر روی خاک کوبیده شده می ریزند و سپس روی آن را به ضخامت 10 سانتی متر شفته آهک می ریزندو بعد از گرفتن شفته آهک و خشک شدن آن اقدام به آجر کردن و یا سنگ فرش کردن کف اتاق می کنند

سنگ

در مناطق کوهستانی و کوهپایه ای سنگ به وفور یافت می شود.در این مناطق از سنگ دیوار چینی،کف سازی و حتی طاق زنی استفاده می شود.غیر از این نواحی در مناطق دیگر نیز درساختمان سازی سنگ مورد مصرف فراوان دارد،به خصوص در کرسی چینی و قسمتهای پای دیوار بتواند مانع نفوذ رطوبت بالا رونده به داخل ساختمان شود.

روستاییان اغلب،سنگها را بدون ملات مورد استفاده قرار می دهند که به آن خشکه چینی می شود زیرا استفاده ازملات هزینه اجرای ساختمان را بالا می برد

در برخی روستاها که به قلوه سنگهای رودخانه ای دسترسی داشته باشند،از این قلوه سنگها در ساختمان سازی استفاده می کنند.این سنگها به دلیل صاف و صیقلی بودنشان بدترین نوع سنگ در دیوار سازی به حساب می آیند ، زیرا درگیری سنگ با ملات بسیار کم است و در مواقع زلزله به راحتی ملات از قلوه سنگ جدا می شود و دیوار فرو می ریزد

چوب

مصالح اصلی ساختمان در مناطق جنگلی ایران چوب است گاه چوب در ترکیب با مصالح دیگر مورد استفاده قرار می گیرد.چوب در مناطق دیگر ایران به عنوان عنصر فرعی ساختمان سازی استفاده های فراوان دارد که به آنها اشاره خواهد شد .

روش دیگر دیوار چینی در مناطق جنگلی روش زگمه ای است که در گیلان به آن دیوار جدار اروجنی یا ورجینی می گویند که البته این روش به دلیل کم شدن چوب و ممنوعیت قطر درختان جنگلی تقریباً منسوخ شده است ، زیرا این نوع دیوار چینی چوب زیادی مصرف می کند .

دیوار ورجینی یا زگمه ای به گرده بینه ها یا تنه های درخت گفته می شود که با نظم خاصی کنار هم چیده می شوند و در زوایا با تراشیدن قسمتهایی از دو طرف تیر ، تنه های درخت در هم فرو می روند تا کنج دیوار را به وجود آورند . در نهایت روی این تیرها نیز با اندود گل پر می شود ، دیوار زگمه ای بسیار مقاوم است . ودر مناطق شمالی و جنگلی ایران به دلیل حل مشکلات رطوبت زمین سکویی مصطبه مانند به ارتفاع حدود 5/1 متر یا بیشتر ساخته می شود

-پوشش سقف در بناهای چوبی به دو صورت

1-شیب دار

2-تخت اجرا می شود

پوشش ستونی یا تخت از نظر ساخت و ساز با دیگر بناها تفاوت چندانی ندارد،فقط شیب ملایمی در اجرای این سقفها درحدود 10 تا 15 درجه رعایت می شود تا آب باران رابه راحتی هدایت کند،مانند روستای ماسوله در گیلان وبخش خدابنده درزنجان .

معماری کند

غیر از مصالح ساختمانی که در معماری روستاهای ایران به کار می رودنوع خاصی از ساخت و ساز و اجرا نیزوجود دارد که نمونه های آن روستاهای کندوان در اسکو نزدیکی تبریز و دیگری روستای کندوان در نزدیکی میمند کرمان است.روستاییان در این روستاها به این نتیجه رسیده اند که کندن صخره به صرفه تر از ساخت دیوار و زدن سقف است.لذا خانه های خود را در داخل صخره ها حفر کرده اند در قسمتهایی از آنکه ناگزیر بوده انداز مصالح ساختمانی جدید استفاده کرده اند.بدنه های ضخیم صخره ها مانع نفوذ سرما به اخل آن می باشند و به دلیل قرار گرفتن در شیب تند،برف و باران را نیز از خود دور می کنند . جهت ایستایی سقف صخره ها در موقع حفاری نوعی انحنای طاقی شکل به آنها داده می شود . معایب این خانه ها یکی کوچک بودن آن و دیگری مسأله نور،تهویه و مسائل بهداشتی است.در بافت آن نیز امکان گسترش وجود ندارد و ترکیب مصالح جدید جهت گسترش روستا لطمه بر بافت قدیم وارد می کند. در این روستاها ارتباط فضای درونی و بیرونی به صورت عمودی صورت می گیرد.

بافت

معمولاً روستاها به اشکال مختلفی به وجود آمده اند که عبارتند از :

 روستاهای منفرد،پراکنده یا گسسته

مانند روستاهای مناطق جنگلی که نمی توانند به حالت چسبیده در کنار هم قرار گیرند زیرا سکون هوا و رطوبت بالا در این منطقه،نیاز دارد که خانه ها از چهار طرف به فضای خارج،پنجره و ایوان داشته باشند تا جریان هوا دائماً در محوطه خانه عبور کند و اهالی خانه با استراحت و انجام برخی از امور خانه داری در ایوانهای اطراف خانه،از دم و گرمای طاقت فرسای داخل ساختمان رهایی یابند.روستاهای منطقه برنج خیز گیلان از این نوعند که بدون شک وجود آب فراوان و امنیت در شکل گیری آنها موثر بوده است .

روستاهای مجتمع،متمرکز یا پیوسته

دراین بافت روستایی بر عکس بافت گسسته،خانه ها به یکدیگر چسبیده اند و فقط از یک طرف به کوچه و گذر اصلی راه دارند که این بافت را در مناطق سردسیر و گرمسیر می بینیم خانه ها در این مناطق برای جلوگیری از مبادله سریع گرمابه داخل
آنها،ضرورتاً بایدبه هم چسبیده باشند، زیرا دیوارهای حائل مانع ورودسرما و گرما خواهند شد از طرف دیگر در برخی از روستاها که خطر هجوم قبایل دیگر وجود داشته و منابع آب محدودبوده نیز روستاها به صورت مجتمع به وجودآمده است . روستاهای تهران، شیراز، کاشان،یزد و مناطق کردستان از نمونه های روستاهای پیوسته اند .

روستاهای ریسمانی یا خطی

این روستاها بیشتر در حاشیه رودخانه ها و جاده ها و در ناحیه جنوبی فرورفتگی دریای خزر دیده می شوند .

سکونت گاههای موقت

این روستاها در نواحی مرتعی به وسیله کوچ نشینان در مناطق کوهستانی به وجود آمده است و معمولاً به هنگام ییلاق و یا قشلاق از آنها استفاده می شود به همین جهت به آنها سکونت گاههای موقت گفته می شود روستاهای ایلام از این دسته اند.

بافت روستاها در ایران معمولاً قدیمی و بی نظم با معابر تنگ و پر پیچ و خم است که این بافت قدیمی تا قبل از دهه اخیر تقریباً بدون تغییر باقی مانده بوده ولی در سالهای اخیر روستاها دچار تحول محسوس شده اندکه علاوه بر برنامه ریزی اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی در روستاها ،برنامه ریزی در هدایت توسعه کالبدی روستاها راایجاد می کند خصوصاً اینکه لازم است روستاها قادر باشند جمعیّت اضافی خود را حفظ و نگهداری کنند . بنابراین بافت این مناطق نسبتاً پراکنده است.